HISTORIA CDT

Pierwsze lata działalności Caritas Diecezji Tarnowskiej

Na polu zaangażowania charytatywnego oraz podejmowania dzieł chrześcijańskiego miłosierdzia w diecezji tarnowskiej, od szeregu lat szczególną rolę spełnia Caritas Diecezji Tarnowskiej. Działalność tarnowskiej Caritas wykracza też szeroko poza granice diecezji, a wielorakich form jej pomocy na przestrzeni minionych lat, mogły doświadczyć osoby z różnych stron Polski, Europy i świata.

Główną bazą źródłową dla badania dziejów tarnowskiej „Caritas” są z pewnością zasoby Archiwum Diecezjalnego w Tarnowie. Bardzo istotne są też publikacje z tegoż tematu, autorstwa ks. profesora Bolesława Kumora, ks. dr. Jana Bochenka, ks. dr. Stanisława Wójtowicza, czy też z ostatnich lat – artykuł ks. dr. Leszka Rojowskiego oraz praca magisterska ks. mgr Pawła Żurowskiego, której promotorem był ks. dr Władysław Kostrzewa. Należy również podkreślić, iż niniejszy artykuł jest w znaczącym stopniu oparty na referacie księdza profesora Bolesława Kumora, z roku 1997 roku, przygotowanym z racji 65 – lecia Caritas Diecezji Tarnowskiej.

Tarnowska Caritas w czasach II Rzeczypospolitej

Działalność Związku przejawiała się w organizowaniu przeróżnych akcji okolicznościowych, takich jak: „Gwiazdka”, „Święcone”, Tydzień Miłosierdzia, zbiórki odzieży, Dzień Chorych, zbiórki dla ociemniałych, bractwa trzeźwości. Dla przykładu w latach 1937 – 1938 urządzono uroczyste Dni Chorych w 138 parafiach dla 3 887 chorych, wydano też dla nich 3 838 śniadań i paczek. Do roku 1939 zorganizowano cztery Tygodnie Miłosierdzia. Należy także wspomnieć, iż w Tarnowie rozpoczęła swą działalność szwalnia wytwarzająca ubrania dla uboższych warstw społeczeństwa, a od 10 czerwca 1938 roku na tarnowskim rynku pojawił się stragan katolicki Diecezjalnego Związku „Caritas”. W październiku 1938 roku „Nasze Stragany” zatrudniały już 23 szwaczki, a prowadzona działalność wykazywała tendencję wzrostową, między innymi w 1939 roku niektóre parafie zamówiły mundurki dla „Rycerzy” i „Rycerek Eucharystycznych”. Jeszcze przed drugą wojną światową tarnowska „Caritas” uruchomiła kursy dokształcające (w Dębicy, Rytrze, Proszówkach i Tarnowie) oraz zaczęła szkolić instruktorów charytatywnych. Istniały wówczas trzy rodzaje szkoleń – dla tak zwanych dla sióstr parafialnych i ich pomocnic (4 kursy czterotygodniowe), dla prezesów oddziałów „Caritas” (15 jednodniowych szkoleń) i dla samych sióstr parafialnych (8 kursów czterodniowych). Wydawano również pismo „Tygodnik Miłosierdzia” .

Pod koniec 1938 roku liczba parafialnych oddziałów „Caritas” w diecezji tarnowskiej wynosiła 196 (na 288 istniejących wówczas parafii). W skład parafialnego oddziału wchodzili: proboszcz, prezes oddziału, siostra parafialna, przedstawiciele stowarzyszeń charytatywnych i dzieł miłosierdzia, będących członkami zwyczajnymi Związku, jak również przewodniczący i skarbnik, delegowani przez członków wspierających. W każdym parafialnym Oddziale mogła być tylko jedna siostra parafialna – zakonnica lub kobieta świecka, koordynująca cała pracę dobroczynną. Warto zauważyć, iż w przededniu rozpoczęcia drugiej wojny światowej ilość ochronek prowadzonych przez Związek „Caritas” Diecezji Tarnowskiej wynosiła 53 (dla ogółem 2 774 dzieci), a w pracę charytatywną angażowało się 929 opiekunek ubogich .

Podczas drugiej wojny światowej

Wielkie zasługi położyła tarnowska „Caritas” podczas tragicznych lat drugiej wojny światowej. Kierowana przez ks. dr. Karola Pękalę (późniejszego biskupa pomocniczego i wikariusza kapitulnego w Tarnowie) stała się najbardziej prężną pośród podobnych jej organizacji w okupowanej Polsce. Warto wspomnieć w tym miejscu o swoistym precedensie – otóż niemieckie władze okupacyjne Tarnowa wydały zgodę na działalność „Caritas” pomimo formalnego zakazu działania dla tego typu instytucji w Generalnym Gubernatorstwie. Dopiero w 1943 roku okupanci podporządkowali „Caritas” w Tarnowie Radzie Głównej Opiekuńczej, z siedzibą w Krakowie. Współpraca pomiędzy tymi instytucjami układała się zresztą dobrze i bezkonfliktowo .

 Działalność „Caritas” w diecezji tarnowskiej dotyczyła wielu aspektów codziennego, trudnego życia społeczeństwa pod okupacją nazistowską. Jeszcze we wrześniu 1939 roku wspomagano materialnie ludność uchodzącą przed atakującą armią niemiecką – była to pierwsza na szeroką skalę akcja charytatywna w latach wojny. Dla przemieszczającej się ludności zorganizowano 4 punkty żywienia i pomocy, które w pierwszych tygodniach działalności wydały 110 000 obiadów. Owe punkty mieściły się przy dworcu kolejowym, przy ochronce sióstr felicjanek na ul. Lwowskiej, przy Małym Seminarium i przy kościele księży misjonarzy. Po zajęciu Tarnowa przez Wehrmacht, „Caritas” rozpoczęła pomoc dla polskich żołnierzy – jeńców wojennych, skoszarowanych w budynku III Gimnazjum w Tarnowie. Od września do połowy listopada 1939 roku żywiono codziennie od 15 do 20 tysięcy żołnierzy polskich, dostarczano im też cywilnych ubrań. Łącznie przekazano im około 40 ton żywności, jak również 198 000 zł zapomogi i ułatwiano ucieczkę w cywilnych ubraniach. Ten ostatni aspekt był oczywiście bardzo ryzykowny i groził tragicznymi konsekwencjami ze strony władz niemieckich .

„Caritas” otoczyła też pomocą materialną osoby cywilne wysiedlone pod koniec 1939 roku z terenów Wielkopolski, Pomorza, później również ze Śląska. Zorganizowano dla nich wieczerzę wigilijną, a dzięki aktywności i zaangażowaniu księży proboszczów i wiernych świeckich, tarnowska „Caritas” umieściła wśród rodzin w diecezji tarnowskiej 7 tysięcy osób wysiedlonych, przekazując im też zapomogi w wysokości 517 997 zł, 5 000 sztuk odzieży, 215 ton żywności. Szczególną troską otoczono dzieci – zarówno przesiedlone jak i miejscowe – przekazując na ich potrzeby 570 182 zł. Dla dzieci przeznaczono ochronki, punkty sanitarne, a także obiady w kuchniach polowych. W samym Tarnowie znajdowało się 8 ochronek (w tym 2 wyłącznie dla dzieci przesiedlonych), natomiast pod Tarnowem kolejne 3 ochronki. Przynajmniej raz w tygodniu przybywał do ochronek lekarz, który darmowo przeprowadzał badania stanu zdrowia małych pacjentów. Ogółem wydano 110 000 posiłków i 183,5 ton żywności. Pomocy medycznej i finansowej udzielono łącznie w 8 700 przypadkach. W ramach pomocy dzieciom działała kuchnia przy klasztorze sióstr urszulanek, z której korzystało codziennie od 300 do 400 dzieci. „Caritas” zorganizowała też w 1941 roku specjalną kuchnię przy ulicy Ogrodowej w Tarnowie. Ośrodkami opieki nad niemowlętami były ochronki w miastach i na wsi. Dla dzieci organizowano wyjazdy na wieś do rodzin. Tylko z Tarnowa wyjeżdżało od 200 do 400 dzieci na okres 2 miesięcy. Specjalne kolonie urządzano dla dzieci zagrożonych gruźlicą .

W związku z tym, iż w tarnowskim więzieniu okupanci przetrzymywali około kilku tysięcy osób (w ogromnej większości więźniów niekryminalnych), zachodziła konieczność uwzględnienia niezbędnej pomocy i dla tej grupy osób. Należy zaznaczyć, że dzięki interwencji arcybiskupa metropolity krakowskiego księcia Adama Stefana Sapiehy, generalny gubernator dr Hans Frank zezwolił w 1941 roku na anonimowe dożywianie więźniów, poprzez wysyłanie do nich paczek z żywnością. W więzieniu tarnowskim pozwolono na dostarczanie więźniom paczek początkowo raz w tygodniu, następnie częściej. Od 1941 roku dostarczano do Tarnowa z odległych nieraz wiosek chleb oraz inną żywność, narażając się na niebezpieczeństwo ze strony okupantów. Na tym polu działalności szczególnie odznaczył się w diecezji tarnowskiej ówczesny (w latach 1943 – 1946) jej rządca ks. prałat Stanisław Bulanda. Zaciągnął on na Kurię Diecezjalną dług w wysokości 1 500 000 zł poprzez zastaw swojego majątku, aby w ten sposób przyjść z materialną pomocą uwięzionym. Ksiądz Stanisław Bulanda zabronił też duchowieństwu diecezji tarnowskiej prowadzenia inwestycji kościelnych, a kolekty z parafii polecił przesyłać na rzecz „Caritas” w Tarnowie. Uzyskane w ten sposób środki pozwoliły wydać potrzebującym 1 600 000 litrów zupy, 300 ton chleba, 2 046 398 zł. Ponadto do nazistowskich obozów koncentracyjnych wysłano 8,5 ton sucharów i 413 674 zł. Łącznie podczas wojny przekazano uwięzionym 1 756 paczek .

W styczniu 1942 roku wybuchła w Tarnowie epidemia tyfusu plamistego. Rozpoczęła się w więzieniu, a później rozprzestrzeniła na całe miasto. Przypadków zachorowań, które oficjalnie naliczono, było ogółem 603, z tej liczby zmarło 70 osób. Za zezwoleniem władz okupacyjnych tarnowska „Caritas” zorganizowała wówczas w szkole im. Juliusza Słowackiego i następnie wspomagała szpital epidemiczny na 100 łóżek. W szpitalu tym pracowały ofiarnie siostry józefitki. Warto tutaj wspomnieć, iż wspomniana epidemia spowodowała zamknięcie przez okupanta wszystkich kościołów w Tarnowie i w całym powiecie tarnowskim przez pierwszych kilkanaście tygodni 1942 roku, aż do Wielkiego Wtorku (31 marca 1942 roku) .

Ważnym aspektem działalności tarnowskiej „Caritas” była pomoc i opieka względem osób narodowości żydowskiej. Ukrywano przed władzami okupacyjnymi dzieci żydowskie, umożliwiano dalsze ucieczki. Po wojnie kahał żydowski  podziękował za to osobiście ks. dr. Karolowi Pękali. Od końca 1942 roku na teren diecezji zaczęli przybywać uchodźcy ze wschodnich kresów Rzeczypospolitej, chroniący się przed prześladowaniami i rzeziami na Wołyniu. Organizowano dla nich posiłki oraz pomoc samarytańską, zwłaszcza dla osób starszych i dzieci. Ogółem wydano 110 000 posiłków, 183,5 ton żywności, a różnymi formami pomocy służono w 8 700 wypadkach .

W drugiej połowie 1944 roku po ustabilizowaniu się na kilka miesięcy linii frontu na Wisłoce, władze niemieckie wysiedliły z terenów przyfrontowych 32 000 mieszkańców. „Caritas” otoczyła te osoby opieką, szczególnie chorych oraz dzieci – dowożono im mleko, jaja, cukier, chleb i zaopatrywano w konieczne lekarstwa. Dzieci w liczbie około 5 000 rozdzielono wśród rodzin katolickich. Dla ludzi przebywających w obozach pracy, czy też kopiących rowy obronne, wyznaczono specjalnych pracowników do opieki i pomocy, dostarczano ciepłe posiłki z kuchni polowych. Opieką otoczono rodziny i dzieci uwięzionych przez okupanta. Po upadku powstania warszawskiego „Caritas” rozmieściła na terenie diecezji tarnowskiej także osoby wysiedlone przez Niemców z Warszawy. Łącznie rozlokowano 42 000 ludzi, przekazano też im 597 ton żywności i 1 500 000 zł zasiłków .

Ogółem w latach drugiej wojny światowej Związek „Caritas” Diecezji Tarnowskiej przeznaczył na pomoc dla potrzebujących 9 220 311 zł, 1 345 ton żywności, 5 888 750 posiłków, 8 854 sztuk odzieży, a w 24 454 przypadkach udzielono pomocy sanitarnej. Istniejąca w Nowym Sączu Katolicka Tania Kuchnia w latach 1940 – 1944 wydała 107 196 darmowych obiadów, a liczba podopiecznych wynosiła 2 246 osób. Pod opieką sióstr zakonnych znalazło się 404 dzieci wysiedleńców. Oprócz Tarnowa Związek „Caritas” Diecezji Tarnowskiej działał szczególnie aktywnie w Bochni, Dębicy, Nowym Sączu, Limanowej i Tuchowie .

W latach powojennych

Po zakończeniu drugiej wojny światowej rozpoczął się bardzo owocny czas intensywnej działalności „Caritas” tarnowskiej. Kierował nią wówczas ks. mgr Stanisław Wójtowicz, delegatem biskupim został ks. dr Władysław Lesiak, a prezesem ks. dr Michał Rec. Należy w tym miejscu zaznaczyć, iż ks. dr Karol Pękala został mianowany – od 1 lipca 1945 roku – dyrektorem Krajowej Centrali „Caritas”. Siedziba Związku „Caritas” Diecezji Tarnowskiej mieściła się na Placu Katedralnym 6. W 1947 roku w ramach diecezji tarnowskiej istniało 10 okręgów „Caritas”. W samym tylko roku 1947 „Caritas” urządziła 33 kursy dla 1 742 osób jako instruktorów, zatrudniała 4 370 osób w pracy opiekuńczej. Osoby te dokonały łącznie 55 590 odwiedzin chorych, pielęgnowano 3 152 chorych, dostarczono im 85 139 różnego rodzaju książek, pism i broszur. Dla dzieci i młodzieży urządzano letnie kolonie – dla przykładu w 1947 roku 27 kolonii i 59 półkolonii dla 8 434 uczestników. Należy też zaznaczyć, iż właśnie „Caritas” kierowała pomocą charytatywną w ramach powojennej pomocy UNRRA. W Nowym Sączu w 1948 roku „Caritas” wydała 4 690 bezpłatnych śniadań, 5 640 obiadów oraz 3 960 kolacji. W roku 1946 roku Związek „Caritas” posiadał i prowadził: 94 ochronki i przedszkola (5 472 dzieci), 19 Domów Starców (292 podopiecznych), 12 Domów Wychowawczych dla Sierot (308 osób), 8 Internatów dla młodzieży szkolnej (100 uczniów), 3 domy noclegowe (łącznie 40 miejsc), 1 Dom dla Nieuleczalnie Chorych (62 osoby), 1 Dom Opieki Sług (41 osób). Podsumowując zatem w 138 ośrodkach stałą opieką było objętych 6 315 osób. Ponadto „Caritas” prowadziła 73 kuchnie wydając około 9 000 posiłków dziennie. Następnie zaczęły powstawać Domy Dziecka, Ośrodki Zdrowia i Ogniska Samarytańskie z aptekami i pomocą pielęgniarską. W dniu 28 marca 1948 roku poświęcono i otwarto Dom Opiekuńczy „Caritas” w Tarnowie, przy ul. Legionów 22. Znajdowały się tam warsztaty szkolenia i pracy dla 73 osób. Na ukończeniu były również przygotowania do otwarcia Zakładu dla Ociemniałych Dzieci w Grybowie. Odbudowę tegoż Zakładu podjęto od 1947 roku .

W statutach Trzeciego Synodu Diecezji Tarnowskiej, który odbył się w 1948 roku, wspomniano też o „Caritas Diecezji Tarnowskiej”. W statucie 125 zawarto stwierdzenie, iż „akcja miłosierdzia chrześcijańskiego winna objąć każdą parafię tak, by każdy z wiernych mógł przy jej pomocy tym skuteczniej pełnić dzieła miłosierdzia chrześcijańskiego, a każdy z potrzebujących znalazł pomoc materialną i duchową”. W statucie 224, § 2 nakazano rządcom kościołów zbierać i odsyłać do Kurii Diecezjalnej na Diecezjalny Związek „Caritas”, ofiary z dyspens od postów .

W pierwszych latach powojennych udało się utworzyć prawie w każdej parafii diecezji tarnowskiej Oddział „Caritas”, w których powrócono do wielu form i sposobów niesienia pomocy z czasów przedwojennych. Z wielkim zaangażowaniem inicjowano różnego rodzaju zbiórki, żłobki, kolonie letnie. W październiku organizowano „Tygodnie Miłosierdzia”, w grudniu „Gwiazdki” i „św. Mikołaje”. W 1948 roku na 311 istniejących wówczas parafii, aż w 301 istniały oddziały „Caritas”. W dniach 20 kwietnia 1947 roku, 25 kwietnia 1948 roku i 26 maja 1949 roku miały miejsce Walne Zjazdy Związku „Caritas”. Uczestniczyło w nich – w 1947 roku 970 delegatów, w 1948 roku – 703 delegatów i w 1949 roku – 700 delegatów. Wydawano miesięcznik „Biuletyn Związku Caritas Diecezji Tarnowskiej”. Należy także wspomnieć, iż od 27 września 1948 roku istniał referat „Caritas Academica”, mający za cel pomoc ubogim studentom poprzez stypendia i znajdywanie tanich mieszkań. Kierownikiem tegoż referatu był ks. mgr Franciszek Gawlik .

 Bardzo dobrze rozwijająca się działalność tarnowskiej „Caritas” została brutalnie zniszczona. W ramach konsekwentnie prowadzonej walki władz komunistycznych z Kościołem katolickim, w dniu 21 września 1949 roku Rada Ministrów wydała uchwałę o upaństwowieniu szpitali będących własnością kościelną. Zostały one nieodpłatnie przejęte na własność państwa.  Także w 1949 roku władze państwowe zakazały prowadzenia przez „Caritas” zbiórek pieniężnych oraz cofnęły dotacje. W dniu 23 stycznia 1950 roku narzucono na „Caritas” przymusowy zarząd państwowy, a majątek „Caritas” przejęło zrzeszenie katolików świeckich, współpracujące z ówczesnymi władzami. Komunistyczne władze państwowe ustanowiły nowe, komisaryczne zarządy we wszystkich siedzibach związków diecezjalnych. Celem działalności specjalnych komisji było ujawnienie rzekomych nadużyć finansowych i gospodarczych. Centrala ogólnopolskiego Związku „Caritas” otrzymała nowe władze, tak zwany zarząd przymusowy. Tym samym działalność charytatywna Kościoła w Polsce została sprowadzona praktycznie na szczebel poszczególnych parafii. W 1950 roku powstał Krajowy Sekretariat do spraw Miłosierdzia.

W ramach krótkiego zakończenia

W diecezji tarnowskiej nadal konsekwentnie prowadzono akcję dobroczynną i charytatywną. W latach pięćdziesiątych, za czasów pasterskiej posługi biskupa tarnowskiego dr. Jana Stepy, podjęto szeroką akcję charytatywną w ramach duszpasterstwa parafialnego, m.in. rozpoczęły działalność rejonowe pomocnice charytatywne w celu koordynowania działalności dobroczynnej w terenie. Otoczono też troską duszpasterską osoby głuchonieme .

W zmienionej od 1989 roku sytuacji politycznej w Polsce, ówczesny rządca diecezji tarnowskiej, arcybiskup Jerzy Ablewicz, w dniu 8 grudnia 1989 roku reaktywował instytucję „Caritas” Diecezji Tarnowskiej, a 25 marca 1990 roku podpisał jej nowy statut – był to zresztą ostatni akt jego posługi pasterskiej w diecezji tarnowskiej (zmarł bowiem kilka dni później – 31 marca 1990 roku). Dyrektorem diecezjalnej „Caritas” został mianowany ks. dr Stanisław Budzik. W chwili obecnej Caritas Diecezji Tarnowskiej pełni zasadniczą rolę w pracy charytatywnej oraz dziełach miłosierdzia w tarnowskim Kościele, z każdym rokiem podejmując nowe inicjatywy i rozszerzając zasięg oddziaływania .

Ks. Marek Podgórski
Tarnów

KONTAKT

ul. Legionów 30, 
33-100 TARNÓW 
tel. 14/6317320, 14/6317321
fax 14/6317329 
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

NASZE AKCJE

1% PODATKU

1procent m

Program "Gniazdo"

gniazdo

Wigilijne Dzieło Pomocy Dzieciom

wigilijne-dzielo-pomocy-dzieciom-02

Wielkanocne Dzieło Caritas

Wielkanocne-Dzielo-Caritas

„Chleb za Chleb”

cheb-za-chleb

Program „SKRZYDŁA”

program-skrzydla

Okno Życia

okno-zycia

Bądź widoczny

badz-widoczny

GOSCIE ONLIE

Odwiedza nas 123 gości oraz 0 użytkowników.

media

      RDN NOWY SACZ    TGN    RDN MALOPOLSKA    pit format

   

WSPIERAJA NAS A

      logo gold drop 2016brukbet           suret castorama