HISTORIA CDT

Jak doszło do powstania Związku „Caritas” Diecezji Tarnowskiej?

Pod koniec siódmej pielgrzymki do Ojczyzny w 1999 r. Jan Paweł II odwiedził swoje rodzinne miasto Wadowice. Podczas spotkania z wiernymi zgromadzonymi na wadowickim rynku wspominał liczne osoby i miejsca, z którymi łączyły go serdeczne wspomnienia dzieciństwa i młodości. Powiedział wtedy m.in.  „[…] tu, w tym mieście, w Wadowicach, wszystko się zaczęło” .

Dziś, gdy uroczyście świętujemy 75-tą rocznicę powstania Caritas Diecezji Tarnowskiej, warto przywołać i sparafrazować te słowa naszego wielkiego Rodaka i powiedzieć: „tu, w tym mieście, w Tarnowie, wszystko się zaczęło”. To tu właśnie, w bezpośredniej bliskości tarnowskiej katedry, w budynku przy Placu Katedralnym 6, mieścił się Sekretariat powołanego wówczas Związku „Caritas” Diecezji Tarnowskiej, od którego zaczęła się historia tarnowskiej Caritas.

Odchody jubileuszu diecezjalnej Caritas w sposób nieunikniony kierują uwagę ku jej początkom, i skłaniają do postawienia pytań o genezę jej powstania. Jest rzeczą ciekawą szukać odpowiedzi na pytania: Jak się to wszystko zaczęło? Jak doszło do powstania Związku? Co się przyczyniło do powołania tej nowej organizacji? Kto odegrał w tym dziele szczególną i historyczną rolę? Jakie działania poprzedziły narodziny Związku „Caritas” Diecezji Tarnowskiej? Niniejsze opracowanie będzie próbą odpowiedzi na te pytania. Całość zagadnienia zostanie ujęta w trzech zasadniczych punktach:

  1. Powstanie organizacji „Caritas” w Europie i w Polsce
  2. Ks. Karol Pękala – inicjator zorganizowanej akcji miłosierdzia w diecezji tarnowskiej. 
  3. Utworzenie Związku „Caritas” Diecezji Tarnowskiej.  

W zakończeniu zostaną przedstawione wnioski podsumowujące.  

Powstanie organizacji „Caritas” w Europie i w Polsce

Działalność charytatywna Kościoła ma swe najgłębsze fundamenty w przykazaniu miłości Boga i bliźniego. To miłość sprawia, że od samego początku swego istnienia Kościół służy i nieustannie wychodzi naprzeciw ludzkim cierpieniom i potrzebom, tym materialnym, jak i duchowym. Czyni to za pośrednictwem dzieł dokonywanych przez poszczególnych wiernych, jak i wspólnotowo poprzez organizacje i instytucje, które w sposób uporządkowany i zorganizowany świadczą pomoc potrzebującym. Wraz z rozwojem Kościoła pojawiały się różne struktury i instytucje, których zadaniem była działalność charytatywna. W drugiej połowie XIX wieku zaczęto w poszczególnych krajach tworzyć centrale krajowe w celu ujednolicenia i koordynacji działalności dobroczynnej. Pierwsza taka centrala powstała w 1890 r. we Francji jako Office Central des Institutions Charitables, a jej siedzibą stał się Paryż. W Niemczech, 9 września 1897 r. Lorenz Werthmann założył Caritasverband für das katholische Deutschland, rezydującą we Fryburgu. W Austrii utworzono w 1900 r. Zenralstelle für Freiwillige Wohltätigkeit. Powoływaniu krajowych central Caritas w krajach Europy Zachodniej towarzyszył proces powstawania diecezjalnych instytutów czy związków Caritas, których zadaniem było organizowanie i koordynowanie działalności dobroczynnej na terenie diecezji .    

Powstające w mniej więcej tym czasie polskie centra zorganizowanej działalności dobroczynnej nie miały początkowo zasięgu ogólnokrajowego. Było to spowodowane przede wszystkim trwającym jeszcze okresem zaborów. Jako pierwszy powstał Związek Katolickich Towarzystw i Zakładów Dobroczynnych, który objął swoim zasięgiem obszar zaboru austriackiego. Powołano go we Lwowie w 1895 r. Następnie, w 1907 r., dzięki staraniom ks. Stanisława Adamskiego i ks. Piotra Wawrzyniaka, utworzono w Poznaniu, dla Wielkopolski, Związek Polskich Katolickich Towarzystw Dobroczynnych. Dopiero powołany w 1915 r. przez arcybiskupa krakowskiego Adama Sapiehę Krakowski Biskupi Komitet dla Dotkniętych Klęską Wojny miał charakter ogólnopolski i współpracował ze stowarzyszeniami, zakonami i parafiami całego kraju, a także z Polonią zagraniczną. Te pierwsze związki zorganizowane na terenia Polski przed 1918 r. nie miały jeszcze w swoich nazwach terminu „Caritas”.

Po zakończeniu I wojny światowej i odzyskaniu przed Polskę niepodległości na pierwsze miejsce w koordynowaniu działań charytatywnych wybija się Poznań. W 1922 r. tamtejszy Związek Polskich Katolickich Towarzystw Dobroczynnych przyjął strukturę i wzory niemieckiej Caritasverband i został przemianowany na Związek Caritas. Swoim zasięgiem objął on ówczesną archidiecezję poznańską i gnieźnieńską. W roku 1929 w miejsce Związku Caritas, powołano w Poznaniu Instytut Caritas, który spełniał rolę centrali ogólnokrajowej . Instytut Caritas organizował ogólnopolskie Dni Miłosierdzia, a potem Tygodnie Miłosierdzia, mające na celu propagowanie idei miłosierdzia i zbiórkę funduszy na pomoc potrzebującym. Promowaniu idei miłosierdzia oraz przybliżaniu metod pracy charytatywnej służył także wydawany przez Instytut ogólnopolski miesięcznik „Ruch charytatywny”. Działania Instytutu Caritas wspierał ówczesny prymas, kardynał Augustyn Hlond. Jego sugestie oraz dynamiczna działalność Instytutu Caritas przyczyniły się do tego, że polskich diecezjach zaczęły szybko powstawać diecezjalne Związki Caritas. Jako pierwsza po Poznaniu, Związek Caritas tworzy diecezja katowicka. W latach 1929 - 1933 w większości diecezji w Polsce powołano Związki Caritas, które stały się organizmem scalającym i koordynującym działalność diecezjalnych bractw, stowarzyszeń i instytucji dobroczynnych w poszczególnych diecezjach .

W diecezji tarnowskiej nie doszło w tym czasie do powołania diecezjalnego Związku Caritas. Ks. J. Majka uważa, że opóźnienie w powołaniu Związku „Caritas” Diecezji Tarnowskiej „było prawdopodobnie spowodowane przedłużającą się działalnością Krakowskiego Biskupiego Komitetu dla Dotkniętych Klęską Wojny oraz innych pomniejszych, lokalnych stowarzyszeń, co nie stwarzało potrzeby powstania nowej organizacji” .

Działania prowadzone przez Instytut Caritas, które owocowały powstawaniem diecezjalnych Związków Caritas nie były jednakże jedynymi przedsięwzięciami służącymi lepszej organizacji pracy charytatywnej. Obok nich, a często w łączności z nimi, szły działania podejmowane na polu dobroczynności przez Akcję Katolicką, powołaną w Polsce przez kard. Hlonda w 1930 r. Jej działalność w diecezjach była koordynowana i organizowana przez Diecezjalne Instytuty Akcji Katolickiej. To właśnie w kontekście działań Diecezjalnego Instytutu Akcji Katolickiej w Tarnowie dochodzi do ożywienia i nowego zorganizowania akcji charytatywnej w diecezji tarnowskiej. Osobą, która odegrała wybitną rolę w tych działaniach był ks. Karol Pękala. 

Ks. Karol Pękala – inicjator zorganizowanej akcji miłosierdzia w diecezji tarnowskiej   

W 1933 r., Ordynariuszem diecezji tarnowskiej został mianowany biskup Franciszek Lisowski. Już po trzech miesiącach pasterskiej posługi, 17 września 1933 r. erygował on Diecezjalny Instytut Akcji Katolickiej i zamianował jego Dyrektorem ks. Karola Pękalę . Akcja Katolicka była zorganizowaną współpracą świeckich z hierarchią w realizowaniu apostolskiej misji Kościoła. Jej celem było odnowienia życia katolickiego w rodzinach i społeczeństwie. Dążyła do przeniknięcia życia społecznego i oparcia go o silne, niewzruszone prawdy Boże. Swoim zasięgiem obejmowała wszystkie przejawy życia społecznego, co jasno wynikało z jej naczelnego hasła: „Odnowić wszystko w Chrystusie”. Ten uniwersalizm sprawiał, że żadna dziedzina nie była wyłączona z oddziaływania Akcji Katolickiej. Dotyczyło to także działań charytatywnych.

Ks. Karol Pękala, jako Dyrektor Diecezjalnego Instytutu Akcji Katolickiej, uznał za jedno z najważniejszych zadań rozwinięcie i sprawne zorganizowanie akcji charytatywnej w diecezji . Za pośrednictwem Posłańca Diecezjalnego Instytutu Akcji Katolickiej , wzywa członków Akcji Katolickiej i innych wiernych do zaangażowania się w dzieło miłosierdzia, kieruje liczne apele i zachęty, wskazuje konkretne działania organizacyjne i praktyczne. Był głęboko przekonany, że „od sposobu załatwienia miłosierdzia chrześcijańskiego będzie zależało wiele rzeczy spraw w [...] pracy katolickiej w diecezji” . Rozwój i stopniowe organizowanie sprawnej akcji charytatywnej w diecezji ilustrują przedsięwzięcia, które podjął wraz ze swoimi najbliższymi współpracownikami.

Choć w diecezji tarnowskiej nie było Związku Caritas, ks. Pękala wezwał do tworzenia Wydziałów Parafialnych „Caritas”, jako najmniejszej i scentralizowanej komórki odpowiedzialnej za organizację miłosierdzia chrześcijańskiego . Wskazał na racje przemawiające za tworzeniem Wydziałów, środki i metody ich pracy, oraz na relację Wydziału Parafialnego „Caritas” do Konferencji św. Wincentego à Paulo. Był przekonany, że działalność Wydziałów Parafialnych „Caritas” wpisuje się w misję i posłannictwo Kościoła, oraz łączy się ściśle z działalnością Akcji Katolickiej .

W czerwcu 1934 r., po zakończeniu I Tygodnia Katolicko-Społecznego, powołano Sekretariat „Caritas” w Tarnowie, który m.in. służył wskazówkami, praktyczną pomocą w powoływaniu i kierowaniu pracą Wydziałów „Caritas”. Podczas tego Tygodnia przeszkolono także tzw. siostry parafialne, które przybyły z ponad połowy parafii diecezji. Były to osoby kierujące biurem Wydziału Parafialnego „Caritas”. W ręku siostry parafialnej skupiały się wszelkie poczynania charytatywne w parafii; na niej spoczywała też troska o sprawowanie rzeczywistej opieki nad potrzebującymi, zwłaszcza ubogimi i chorymi. Siostrą parafialną była zakonnica lub świecka kobieta. Siostry parafialne działały we współpracy i pod kierownictwem Proboszczów.

Dzięki tym pierwszym zabiegom organizacyjnym, diecezja była częściowo przygotowania do podjęcia pomocy ofiarom wielkiej powodzi z 1934 r. Całą akcją kierował ks. Karol Pękala wraz z Sekretariatem do spraw Caritas. W zbiórkę funduszy i żywności oraz niesienie pomocy zaangażowane były, powołane już w znacznej części parafii, Wydziały Parafialne „Caritas”. Po udzieleniu pierwszej, bezpośredniej pomocy powodzianom z funduszy diecezjalnych, przystąpiono do rozdziału subwencji państwowych i darów, które stopniowo napływały z całego kraju. Wykonanie tych działań w terenie spoczęło głównie na siostrach parafialnych. Zatroszczono się także o dzieci z obszarów dotkniętych powodzią. Wiele z nich zabrano do Tarnowa, a stamtąd poszczególne parafie zabierały je do siebie. Zaangażowanie wielu osób i parafii w niesienie pomocy dotkniętym klęską powodzi przyczyniło się znacząco do budowania zorganizowanej akcji miłosierdzia w diecezji.

Kolejnym działaniem ks. Pękali i Sekretariatu do spraw Caritas było zmobilizowanie parafii wiejskich do większej troski o potrzebujących. Podjecie tego działania było spowodowane błędnym przekonaniem funkcjonującym w takich parafiach, że sprawa zorganizowanego świadczenia miłosierdzia ich nie dotyczy, gdyż tam praktycznie nie występował problem żebractwa, jak to miało miejsce w ośrodkach miejskich. W grudniu 1934 r. ks. Karol Pękala ogłosił w Posłańcu DIAK ankietę skierowaną do parafii, w celu pełniejszego zorientowania się co do trudności towarzyszących pracy charytatywnej. Na bazie odpowiedzi, które nadeszły z parafii, okazało się, że powodzenie akcji charytatywnej w parafiach zależy w dużym stopniu od wyboru właściwej kandydatki na stanowisko siostry parafialnej oraz że ogrom potrzeb sprawia, że do wykonania wszystkich zadań siostra parafialna potrzebuje wsparcia. Dlatego w każdej wiosce, a także w każdej części parafii miejskiej zaczęto powoływać tzw. pomocnice , które były odpowiedzialne za pomoc potrzebującym w poszczególnych regionach. Ks. Karolowi Pękali bardzo zależało na zaangażowaniu wielu osób w parafialną akcję miłosierdzia, gdyż gwarantowało to w dużym stopniu, że wszyscy potrzebujący zostaną objęci pomocą.

W okresie tym podjęto także nowe inicjatywy na rzecz ludzi chorych. Jedną z nich była promocja Dzieła Apostolstwa Chorych, którego celem było ukazania chrześcijańskiego sensu cierpienia. Idea Dzieła była bardzo prosta: nie chodziło o obarczenie chorego jakimiś dodatkowymi praktykami religijnymi, lecz o to, aby z „wielką, świętą intencją dźwigał krzyż swój” . Druga inicjatywa była związana z niesieniem pomocą osobom w podeszłym wieku i tym chorym, którzy wymagali bezpośredniej i indywidualnej opieki, często codziennej. W ramach rozwijającej się akcji Caritas, starano się otoczyć takie osoby opieką za pośrednictwem opiekunek, czynnie zaangażowanych w odwiedzanie i fachowe pomaganie chorym .

Kolejnym dziełem, które zostało zapoczątkowane w diecezji w ramach organizowania sprawnej i powszechnej akcji dobroczynnej, był Tydzień Miłosierdzia . Jego idea została przejęta z terenu archidiecezji poznańskiej i z dużym rozmachem zorganizowana w parafiach diecezji tarnowskiej. Zgodnie z wolą biskupa F. Lisowskiego I Tydzień Miłosierdzia odbył się we wszystkich parafiach w dniach 13-20 grudnia 1936 r. Był on starannie przygotowany poprzez podanie szczegółowego programu oraz rozesłane do parafii informacji i materiałów pomocniczych. W Tygodniu Miłosierdzia zbierano środki na pomoc dla biednych. Zbiórki obywały się przed kościołami na rozpoczęcie i zakończenie Tygodnia, zaś w jeden dzień była organizowana zbiórka darów w naturze i w gotówce po domach. Zebrane środki służyły głównie na pomoc potrzebującym w najtrudniejszym okresie zimowym. Była to m.in. pomoc bezdomnym i biednym poprzez zapewnienie im zakupu opału, a dzieciom - ciepłej odzieży i dożywiania w ochronkach. Każdego dnia Tygodnia Miłosierdzia odbywała się Msza św. lub specjalne nabożeństwo przeznaczone dla jakiejś kategorii osób potrzebujących i będące okazją do modlitwy za nich. Tydzień Miłosierdzia miał także bardzo mocny wymiar formacyjny zwłaszcza poprzez kazania i referaty wygłaszane szczególnie na jego rozpoczęcie i zakończenie. Działania te służyły zainteresowaniu i uwrażliwieniu całej społeczności parafialnej na niedostatki i cierpienia ubogich i chorych. Za przygotowanie i zorganizowanie Tygodnia Miłosierdzia były szczególnie odpowiedzialne: Zarząd Parafialnej Akcji Katolickiej oraz Wydziały Parafialne „Caritas”.

Ks. Karol Pękala, kierując diecezjalną akcją charytatywną, dokładał starań, aby spopularyzować ideę powoływania Stowarzyszeń Pań Miłosierdzia. O ich tworzenie apelowano podczas I Tygodnia Katolicko-Społecznego w 1934 r. Owocem wysiłków promujących powstawanie tego typu stowarzyszeń było znaczne zwiększenie ich liczby. O ile na początku 1935 r. w diecezji działało 12 takich Stowarzyszeń, to w roku 1938 było już ich 36, oraz 3 Stowarzyszenia Męskie św. Wincentego a Paulo. Działały one przede wszystkim w ośrodkach miejskich. Dążeniem ks. Pękali było, aby powstawały także w parafiach wiejskich. Działalność tych stowarzyszeń przyczyniała się lepszego zabezpieczenia opieki nad chorymi i biednymi. Były one także miejscem formacji ich członków.

Wśród działań podejmowanych przez Sekretariat do spraw Caritas należy także zauważyć mocne akcentowanie formacji wszystkich zaangażowanych w dzieło miłosierdzia. Jednym ze sposobów formacji były artykuły ukazujące się w Posłańcu DIAK. W znacznej liczbie numerów tego miesięcznika znajduje się dział poświęcony sprawom Caritas, wśród których umieszczano materiały formacyjne. Były to krótkie opracowania związane ogólnie z miłością i miłosierdziem lub poświęcone jakiejś szczegółowej kwestii .

Do wymienionych wyżej różnych działań i inicjatyw charytatywnych organizowanych w diecezji pod kierownictwem ks. Karola Pękali, należy jeszcze dołączyć inne stałe akcje, których celem było niesieniu pomocy ubogim i potrzebującym. Najbardziej znane i rozpowszechnione akcje to: tzw. „Gwiazdka”, czyli akcja pomocy organizowana przed świętami Bożego Narodzenia, oraz „Święcone” będące dziełem pomocy dla najuboższych na Wielkanoc. Oprócz tego prowadzono akcję pod nazwą „Zbiórki odzieży”, której celem było zaopatrzenie ubogich w odzież, zwłaszcza na zimę.

Wszystkie te działania ukazują dynamiczny rozwój akcji charytatywnej w diecezji tarnowskiej. Pod kierownictwem ks. Karola Pękali staje się ona stopniowo coraz lepiej zorganizowaną działalnością, której koordynacją i wspieraniem zajmuje się Sekretariat do spraw Caritas.

 Utworzenie Związku „Caritas” Diecezji Tarnowskiej

Przedstawione działania podjęte przez ks. Pękalę i Sekretariat do spraw Caritas miały decydujący wpływ i przygotowały grunt pod powołanie Związku „Caritas” Diecezji Tarnowskiej. Obok tego zasadniczego wkładu ks. Pękali i wszystkich osób zaangażowanych w diecezji i w parafiach w sprawną i skuteczną organizację działalności charytatywnej, należy także dostrzec wpływ jaki niosło ze sobą wcześniejsze powoływanie i działalność Związków Caritas w sąsiednich diecezjach. Na początku lat 30-tych XX wieku wszystkie diecezje metropolii krakowskiej, oprócz diecezji tarnowskiej, powołały już Związek Caritas. Ten przykład musiał oddziaływać na kierunek działań i decyzje podejmowane w diecezji tarnowskiej.

Duży wpływ na powołanie w Tarnowie Związku „Caritas” miały również uchwały Pierwszego Polskiego Synodu Plenarnego z 1936 r. Uchwała 137 Synodu stwierdzała, że biskup może nadać kościelną osobowość prawną m.in. „zakładom dobroczynnym, instytutowi nazwanemu Caritas i jego oddziałom, oraz stowarzyszeniom, których zadaniem jest [...] pełnienie chrześcijańskiego miłosierdzia .

Wszystkie te czynniki doprowadziły do tego, że biskup F. Lisowski dekretem z dnia 1 marca 1937 r. erygował Związek „Caritas” Diecezji Tarnowskiej, zatwierdził jego statut i nadał mu kościelną osobowość prawną. Dyrektorem Związku został ks. Karol Pękala, Sekretarzem Maria Dmochowska, a Delegatem biskupim i Prezesem Związku ks. Michał Rec .

Głównym celem Związku było zrzeszanie stowarzyszeń charytatywnych i innych dzieł miłosierdzia na terenie diecezji i parafii, aby działalność charytatywna była prowadzona w sposób zorganizowany. Realizując ten cel Związek „Caritas” dążył do uzgadniania, porządkowania i budowania współdziałania różnych prac i poczynań na polu miłosierdzia chrześcijańskiego w diecezji; wspierania powstawania w parafiach nowych stowarzyszeń charytatywnych i dzieł miłosierdzia o charakterze opiekuńczym; szerzenia zasad zorganizowanej akcji miłosierdzia; budzenia wśród wiernych przekonania do katolickiej akcji dobroczynnej i zaangażowanie się w nią . Organizując działalność charytatywną w diecezji, Związek miał prowadzić szkolenie i kształcenie pracowników Caritas oraz pomagać w tworzeniu Oddziałów „Caritas” w parafiach .

Erygowanie Związku „Caritas” oraz nadane mu w statucie zadania, sprawiły, że stał się on instytucją urzędową, diecezjalną, koordynującą i kierującą działalnością stowarzyszeń i związków charytatywnych na terenie całej diecezji . Do ukonstytuowanego Związku włączyły się diecezjalne stowarzyszenia dobroczynne oraz kościelne dzieła miłosierdzia: ochronki, przytułki, domy starców, szpitale, sierocińce, poradnie, bursy i internaty. Stowarzyszenia charytatywne i dzieła miłosierdzia były członkami zwyczajnymi Związku, zaś osoby fizyczne - członkami wspierającymi .

            Powołanie Związku „Caritas” Diecezji Tarnowskiej było zwieńczeniem wielu wysiłków, starań i działań podejmowanych w diecezji w celu lepszego zorganizowania działań charytatywnych. Szczególną rolę w tym dziele odegrał ks. Karol Pękala. Wraz z erygowaniem nowej instytucji dzieło miłosierdzia zaczęło się jeszcze prężniej rozwijać, dzięki koordynującej i organizującej roli Związku.           

Podsumowanie

Analiza działań i wydarzeń, które doprowadziły do powołania Związku „Caritas” Diecezji Tarnowskiej, pozwala na wyciagnięcie kilku podsumowujących wniosków.

Powstanie nowej instytucji charytatywnej w diecezji tarnowskiej należy widzieć jako wynik procesu instytucjonalnego organizowania i koordynacji różnych działań dobroczynnych, który rozpoczął się na przełomie XIX i XX wieku w krajach Europy Zachodniej i w Polsce. Doprowadził on do powstania organizacji „Caritas”.

Organizatorem i promotorem zorganizowanej akcji charytatywnej w diecezji tarnowskiej był ks. Karol Pękala. To dzięki niemu został powołany Sekretariat do spraw Caritas oraz zaczęły powstawać Wydziały Parafialne „Caritas”. Ks. Pękala wspierał, organizował i inspirował cały szereg działań charytatywnych i formacyjnych w diecezji. Usprawnienie i rozwój działań charytatywnych, którymi kierował ks. Pękala, był połączony z dziełem diecezjalnej Akcji Katolickiej. Dlatego biskup Franciszek Lisowski w liście pasterskim na Wielki Post, wydanym w dniu 1 marca 1937 r., pisał do wiernych: „Caritas, jak piękny kwiat, wykwita z ożywionego ruchu Akcji Katolickiej w każdej parafii. Wspomnieć choćby tylko „Dnie chorych”, „Tydzień Miłosierdzia, bezpłatne i tanie kuchnie, troska nad ubogimi i nieszczęśliwymi. Całą te działalność charytatywną uporządkuje i skoordynuje Centrala Diecezjalnej Caritas, której statuty obecnie zatwierdzamy i głosimy” .

Choć Związek „Caritas” powstaje w Tarnowie stosunkowo późno, to jednak dzięki wcześniejszym działaniom organizacyjnym ks. Karola Pękali, staje się w bardzo krótkim czasie prężną i dobrze zorganizowaną instytucją, koordynującą i rozwijającą działalność charytatywną w diecezji i w parafiach. To wszystko sprawiło, że diecezjalna Caritas potrafiła nieść skuteczną pomoc potrzebującym, i była przygotowana do zmierzenia się z dramatyczną sytuacją, która miała wkrótce nadejść wraz z wybuchem II wojny światowej.

Ks. dr Leszek Rojowski
Tarnów

KONTAKT

ul. Legionów 30, 
33-100 TARNÓW 
tel. 14/6317320, 14/6317321
fax 14/6317329 
e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.

NASZE AKCJE

1% PODATKU

1procent m

Program "Gniazdo"

gniazdo

Wigilijne Dzieło Pomocy Dzieciom

wigilijne-dzielo-pomocy-dzieciom-02

Wielkanocne Dzieło Caritas

Wielkanocne-Dzielo-Caritas

„Chleb za Chleb”

cheb-za-chleb

Program „SKRZYDŁA”

program-skrzydla

Okno Życia

okno-zycia

Bądź widoczny

badz-widoczny

GOSCIE ONLIE

Odwiedza nas 407 gości oraz 0 użytkowników.

media

      RDN NOWY SACZ    TGN    RDN MALOPOLSKA    pit format

   

WSPIERAJA NAS A

      logo gold drop 2016brukbet           suret castorama